Biznes üçün kibertəhlükəsizlik çoxdan ayrı-ayrı serverlərin və iş stansiyalarının mühafizəsi çərçivəsindən çıxıb. Müasir kiberhücum — bu, hiss olunmadan daxilolma, biznes-proseslərin uzun müddət izlənilməsi və qəddarların korporativ şəbəkədə aylarla gizli şəkildə qalmasıdır. Bu qarşıdurmada əsas resurs quraşdırılmış müdafiə vasitələrinin sayı deyil, təşkilatın təhlükəni aşkar etdiyi və tədbir gördüyü sürətdir. Belə sürəti təmin etməyə infrastrukturun bütün elementlərinin mərkəzləşdirilmiş idarəolunması ilə vahid informasiya təhlükəsizliyi platforması — sənayedə XDR (Extended Detection and Response) konsepsiyası ilə həyata keçirilən yanaşma qadirdir.
Məkrli şəxslər artıq içəridədir
«Kaspersky Lab»-ın məlumatına görə, 2025-ci ildə təşkilatlarda yüksək böhranlı insidentlərin yarıdan çoxu 90 gündən artıq müddət ərzində aşkar edilməmiş qalıb. Həmçinin dörd il ərzində gizli qalan insident də qeydə alınıb. Lakin «Kaspersky Lab»-ın kibertəhlükəsizlik üzrə eksperti Dmitri Dronov qeyd etdiyi kimi, əsas təhlükə hücumların sayının artmasında deyil: «Problemlər ondadır ki, biznesə hücumlar dəyişib. Hücumçular nadir hallarda yalnız bir alətlə, məsələn, DDoS və ya zərərli proqram təminatının yüklənməsi ilə kifayətlənirlər — müasir kiberhücumlar çoxmərhələlidir. Artıq hakerlər şirkətin konturuna səssizcə daxil olur, biznes-prosesləri öyrənir, əməkdaşları izləyir və aylarla infrastrukturda görünmədən qala bilərlər».
«Azərbaycan rəqəmsal iqtisadiyyatı fəal şəkildə inkişaf etdirir və bununla yanaşı, hücumçuların regionun şirkətlərinə marağı artır. Təşkilatlar bütün dünyada biznesin qarşılaşdığı eyni mürəkkəb çoxmərhələli hücumlarla üzləşirlər. Daxilolmanın artıq baş verə biləcəyini dərk etmək — yetkin müdafiə sisteminin qurulmasında ilk addımdır», — deyə «Kaspersky Lab»-ın Azərbaycandakı nümayəndəsi Müşviq Məmmədov əlavə edib.
Zərərli proqram təminatı olmadan hücumlar
Dmitri Dronovun sözlərinə görə, müasir təhlükəsizliyin monitorinq mərkəzinin (SOC) əsas problemi müdafiə vasitələrinin təqdim etdiyi insidentlər haqqında məlumat çatışmazlığı deyil, onların düzgün istifadə olunmasıdır. Bütün infrastrukturun vahid mənzərəsini görmək, gündəlik iş fəaliyyəti pərdəsi altında gizlənən mürəkkəb kiberhücumları belə vaxtında aşkar etmək və dayandırmaq vacibdir.
Korporativ şəbəkəyə giriş, sənədlərin yüklənməsi, yeni учетнай запіs (hesab) yaradılması, elektron poçt ünvanındakı keçidə daxil olmaq — bu hərəkətlərin hər biri özlüyündə şübhə doğurmur. Onlar yalnız tamhüquqlu hücum zəncirinə o zaman çevrilir ki, onları bütöv bir mənzərədə birləşdirmək mümkün olur.
2025-ci il üzrə «Kibertəhlükələr landşaftının anatomiyası» hesabatına əsasən, ciddi insidentlərin təqribən dörddə biri (23%) insanın birbaşa iştirakı ilə baş verən hücumlardır. Daha 15%-dən çoxu sosial mühəndisliyin payına düşür. Bu zaman zərərli proqram təminatının payına 12%-dən az hal düşür. Belə ki, məsələn, 2026-cı ildə «Kaspersky Lab» podratçılar vasitəsilə şirkətlərə hücum edən Toy Ghouls qruplaşmasını aşkar etmişdi. Hücumçular qurbanın infrastrukturuna birbaşa deyil, oğurlanmış hesab məlumatlarından istifadə edərək onun təchizatçıları vasitəsilə daxil olurdular.
Sərhədsiz korporativ şəbəkə
«20 il ərzində təhlükəsizlik perimetr ətrafında qurulub: ofis, korporativ şəbəkə, məlumat mərkəzi, məhdud sayda qurğular. Məntiq sadə idi: daxili kontur və xarici dünya var. Sonra bulud xidmətləri, uzaqdan iş, SaaS platformaları, mobil qurğular, çoxsaylı podratçılar, Süni İntellekt (Sİ) xidmətləri yarandı. İndi biznes onlarla meydança və sistem arasında paylanıb. Korporativ şəbəkə artıq onun mərkəzi deyil», — deyə Dmitri Dronov bildirir. Ekspert vurğulayıb ki, səpələnmiş müdafiə vasitələri artıq işləmir. Bütün mühitlərdən məlumatları toplayan, hadisələri bir-biri ilə əlaqələndirən və tam mənzərəni göstərən vahid sistem lazımdır.
«Azərbaycanda şirkətlər bütün dünyada olduğu kimi, hibrid və bulud iş modellərinə keçirlər. Korporativ şəbəkənin sərhədləri silinir, bununla birlikdə isə ənənəvi müdafiə yanaşmaları da aradan qalxır. Biznes təhlükəsizlik sistemini adəti mənasında perimetrin artıq mövcud olmadığı yeni reallığı nəzərə alaraq yenidən qurmalıdır», — deyə Müşviq Məmmədov qeyd edib.
Təhlükədə olan pullar
Əvvəllər təhlükəsizliyin effektivliyi dəf edilmiş hücumların sayı ilə ölçülürdü. Bu gün isə — şirkətin təhlükəni nə qədər tez fark etməsi və hərəkətə keçməsi ilə: 20 dəqiqə, 20 saat və ya 20 gün sonra. Hücumçu nə qədər uzun müddət nəzərə çarpmazsa, nəticələr də bir o qədər ciddi olur. Yeni reallıqda maliyyə itkiləri daxilolma anında deyil, daxilolma ilə onun aşkar edilməsi arasındakı dövrdə yaranır.
10 mindən çox əməkdaşı olan iri şirkət üçün ümumi İT-təhlükəsizlik riskləri profili təxminən 87 milyon dollar qiymətləndirilir, bu barədə «Kaspersky Lab»-ın İT-təhlükəsizliyə investisiyaların qaytarılması üzrə tədqiqatında qeyd olunur. Bununla belə, müdafiə qərarları tətbiq edildikdən sonra kiberinsidentlərdən gözlənilən illik itkilər orta hesabla 2,3 milyon dollardan 11,8 milyon dollara qədər məbləğdə azalır.
Hər şeyi bir yerə yığmaq
«İndi analitik şəbəkəni, son nöqtələri, buludları, poçtu, hesabları, mobil qurğuları, xarici xidmətləri nəzərə almalıdır. Hadisələrin sayı milyonlarla ölçülür və onların arasından bir əlaqəli hücumu tapmaq tammiqyaslı tədqiqat səviyyəsində bir tapşırığa çevrilir. Bu mühitlərin hər biri — ayrı-ayrı arxitekturadır və universal həll mövcud deyil. İnfrastrukturun hər bir elementi üçün ixtisaslaşdırılmış alətlər effektivdir. Lakin hücum dərhal bir neçə mühit vasitəsilə inkişaf edəndə onu bütövlükdə görmək lazımdır», — deyə «Kaspersky Lab» ekspertləri qeyd edirlər.
Buradan da — şirkətlərin müxtəlif mənbələrdən məlumatları toplayan, hadisələri avtomatik əlaqələndirən, vahid hücum zəncirini quran və daha sürətli reaksiya verməyə kömək edən platformalara sorğusu yaranır. Bu yanaşma XDR (Extended Detection and Response) konsepsiyasında daha üzvi şəkildə həyata keçirilib və qabaqcıl qlobal vendorlar son 10 il ərzində xətkeşinin miqyasından asılı olaraq ya ayrı-ayrı komponentləri, ya da tammiqyaslı platformaları təqdim edərək XDR sistemlərini inkişaf etdirirlər. Belə ki, məsələn, «Kaspersky Lab»-ın məlumatına görə, Kaspersky Symphony XDR həllinin satışları bazara çıxarıldığı andan etibarən fasiləsiz olaraq artır, 2025-ci ildə isə əvvəlki illə müqayisədə 80% artıb.
Çoxtəbəqəli təhlükələrə cavab olaraq XDR
XDR-in hələ ki vahid tərifi mövcud deyil. Bərqərar olmuş anlayışda bu sinif qərarlar EDR-i (son nöqtələrdə aşkarlanma və reaksiya), SIEM-i (telemetriyanın monitorinqi, toplanması, korrelyasiyası və təhlili), şəbəkə müdafiəsini, poçt müdafiəsini və digər komponentləri birləşdirir. Bu, klassik SIEM və ya EDR-in ayrı-ayrılıqda təmin edə bilmədiyi bütün infrastruktur üzrə mərkəzləşdirilmiş aşkarlanma, reaksiya və insidentlərin təhlilidir.
«XDR həmin texnologiyaların sadəcə yığımından onunla fərqlənir ki, o, əvvəlcədən onların səmərəli birləşdirilməsi və rahat idarə olunması üçün platforma təqdim edir. Bizim həllimizin əsasında bütün texnologiyaların XDR tərkibində inteqrasiya olunduğu və informasiya təhlükəsizliyinin mərkəzləşdirilmiş şəkildə idarə edildiyi Open Single Management Platform (OSMP) texnoloji əsası dayanır», — deyə Dmitri Dronov vurğulayıb.
Ekspertin sözlərinə görə, belə yanaşma müştəriyə bütün İT-təhlükəsizlik sistemi üçün vahid interfeys, bütün aktivlərin idarə olunmasını, vahid telemetriya bazası və insidentlərlə mərkəzləşdirilmiş işi təmin edir. Platforma avtomatik reaksiya ssenariləri yaratmağa və işə salmağa, tammiqyaslı insidentlərin təhlili qrafini qurmağa, bütün insidentləri idarə etməyə — qruplaşdırmağa, birləşdirməyə, prioritetləşdirməyə — və məlumatları idarəetmə panelində vizuallaşdırmağa imkan verir. Xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, «Kaspersky Lab»-ın XDR tərkibindəki SIEM-ə quraşdırılmış generativ Sİ əsasında LLM aləti olan Kaspersky Investigation & Response Assistant (KIRA) Sİ-köməkçisi mövcuddur.
Müşviq Məmmədovun sözlərinə görə, XDR yanaşması xüsusilə İT-infrastrukturunu fəal şəkildə böyüdən və miqyaslandıran mərhələdə olan şirkətlər üçün aktualdır — Azərbaycanda isə belə şirkətlər getdikcə çoxalır. Vahid platforma təkcə ayrı-ayrı insidentlərə reaksiya verməyə deyil, həm də baş verənlərin tam mənzərəsini görməyə və qabaqlayıcı tədbirlər görməyə imkan verir.
Kibertəhlükəsizliyin yeni fokus nöqtəsi
Əgər əvvəllər biznes infrastrukturun mühafizəsinə sərmayə qoyurdusa, bu gün o, qərarların qəbul edilməsi sürətinə sərmayə qoyur. Ən hündür rəqəmsal çəpər çəkən deyil, nə baş verdiyini, hücumun harada inkişaf etdiyini və hansı biznes-proseslərin təhlükə altında olduğunu digərlərindən daha əvvəl başa düşən qalib gəlir. «Perimetr yoxa çıxanda və hücumlar biznes-proseslərin bir hissəsinə çevriləndə, təhlükəsizlik artıq müdafiə ilə məhdudlaşmır — təhlükəni vaxtında aşkar etmək və ona reaksiya vermək qat-qat üstünlük təşkil edir. Məhz bu reaksiyanın sürəti şirkətin kibertəhlükələrə qarşı dayanıqlığını müəyyən edir», — deyə Müşviq Məmmədov yekunlaşdırıb.
