Müasir bank – təkcə maliyyə əməliyyatları, müştəri servis və mobil tətbiq deyil. Hər bir tranzaksiyanın arxasında daimi qulluq tələb edən fiziki və rəqəmsal infrastruktur dayanır. Azərbaycanın “iLogic” şirkətinin vahid ARMS aktivlərin idarə edilməsi sistemi bu infrastruktura avadanlıqların, əməkdaşların, təmir işlərinin, ehtiyatların və məlumatların vahid rəqəmsal modeldə işlədiyi qarşılıqlı əlaqədə olan mühit kimi baxmağa imkan verir.
Hər bir bank xidmətinin arxasında – infrastruktur dayanır
Bankdan danışarkən, ilk növbədə hesabları, ödənişləri, kreditləri, mobil bankçılığı və maliyyə texnologiyalarını xatırlayırıq. Lakin bütün bunların arxasında maliyyə təşkilatının sadəcə işləyə bilməyəcəyi çoxlu sayda avadanlıq və mühəndis sistemləri dayanır.
Bankomatlar, POS-terminallar, özünəxizləmə terminalları və köşklər, printerlər və əməkdaşların kompüterləri, server infrastrukturu, dəqiq soyutma, elektrik təchizatı və ehtiyat qidalanma sistemləri, yanğından mühafizə və yanğınsöndürmə siqnalizasiyası, şöbələrin avadanlıqları, nəqliyyat və inkassasiya vasitələri – bütün bunlar vəziyyətindən bank proseslərinin fasiləsizliyinin asılı olduğu aktivlərdir. Onların hər biri diqqət tələb edir.
Özünəxizləmə köşkü təmirə, POS-terminal yoxlanışa, printer kartricin dəyişdirilməsinə, yanğın siqnalizasiyası sistemi planlı sınağa, server otağının avadanlığı isə müntəzəm texniki xidmətə ehtiyac duya bilər. Özü də tapşırıqlar müxtəlif bölmələr tərəfindən, müxtəlif filiallarda və müxtəlif reqlamentlər üzrə yerinə yetirilir.
Kiçik şöbədə belə proseslərə hələ ki əl ilə nəzarət etmək mümkündür. Lakin söhbət onlarla və ya yüzlərlə obyekti olan iri bankdan getdikdə, əməliyyatların sayı tezliklə ciddi idarəetmə probleminə çevrilir.
Məsələ artıq bankda avadanlıq uçotunun olub-olmamasında deyil. Məsələ onun istismarı ilə nə dərəcədə səmərəli idarə etməsindədir.
Klassik uçot harada bitir
Bankda təşkilata neçə vahid avadanlığın məxsus olduğunu, harada quraşdırıldığını və neçəyə başa gəldiyini qeyd edən sistem ola bilər. Mühasibat uçotunda əsas vəsitlər, satınalmalarda – avadanlıq və materialların əldə edilməsi, anbarlarda isə – ehtiyatlar nəzərə alınır.
Bəs bundan sonra nə baş verir? Bankomatlar, POS-terminallar və ya mühəndis sistemləri nə qədər tez-tez sıradan çıxır? Onların təmiri nə qədər vaxt aparır? Ən çox hansı ehtiyat hissələri istifadə olunur? Hansı filial daha çox sərfiyyat materialı istehlak edir? Hansı nasazlıqlar təkrarlanır? Hansı işlər müəyyən edilmiş müddətlərin pozulması ilə yerinə yetirilir?
Bu suallar artıq maliyyə uçotundan o qədər də deyil, nə qədər aktivlərin həyat dövrünün idarə edilməsinə aiddir. Məhz burada obyekti, onun texniki vəziyyətini, istismar tarixçəsini, müraciətləri, işləri, materialları və məsul əməkdaşları birləşdirən ayrıca rəqəmsal modelə ehtiyac yaranır.
Azərbaycanın “iLogic” şirkətinin ARMS sistemi məhz belə tapşırıqların həlli üçün nəzərdə tutulub. O, aktivlərin idarə edilməsini, texniki xidmət və təmiri, müraciətləri, işləri, yoxlamaları, ehtiyatları və analitikanı vahid mühitdə birləşdirir. Özü də söhbət mühasibat ERP-sinin əvəzlənməsindən getmir. Maliyyə uçotu və amortizasiya müvafiq sistemlərdə qalır, ARMS isə onları istismar səviyyəli idarəetmə ilə tamamlayır.
Müştəri qurğularından tutmuş mühəndis sistemlərinə qədər
Adi bank şöbəsinə baxaq. Burada bankomatlar, POS-terminallar, özünəxizləmə terminalları və köşklər, işçi kompüterlər, printerlər, skanerlər, elektron növbə sistemləri, server otaqları və dəqiq soyutma, elektrik təchizatı və ehtiyat qidalanma, yanğın siqnalizasiyası və söndürmə sistemləri, həmçinin təhlükəsizlik sistemləri və digər avadanlıqlar mövcuddur.
Hər bir obyektin öz həyat dövrü var. Onu əldə etmək, quraşdırmaq, xidmət göstərmək, təmir etmək, sərfiyyat materialları ilə təmin etmək və müəyyən məqamda əvəzləmək lazımdır. Eyni tip avadanlıq onlarla filialda istismar oluna bilər. Texniki xidmət rəhbərinə printerlərin, terminalların və ya mühəndis qurğularının ümumi sayını bilmək kifayət deyil: hər bir avadanlıq tipinin necə işlədiyini başa düşmək vacibdir.
Məsələn, iki filial eyni printer modellərindən istifadə edir. Onlardan biri sabit işləyir, digəri isə müntəzəm olaraq təmir tələb edir və əhəmiyyətli dərəcədə çox kartric istehlak edir. Ənənəvi uçot zamanı hər iki avadanlıq vahidi tamamilə eyni görünə bilər. Lakin istismar məlumatları fərqi göstərir.
ARMS xərclər, yerinə yetirilmiş işlər, təmirlər və onlarla əlaqəli resurslar haqqında məlumat toplamağa imkan verir. Bu, yalnız maliyyə əməliyyatlarının təhlili zamanı həmişə nəzərə çarpmayan kənarlaşmaların aşkar edilməsi və səbəblərin axtarışı üçün əsas yaradır. Sistem həmçinin müxtəlif mənbələrdən: korporativ sistemlərdən, avadanlıq və datçiklərdən, monitorinq sistemlərindən və digər qoşulmuş həllərdən göstəriciləri avtomatik olaraq əldə edə bilər. OPC UA, MQTT, REST API, SNMP və digər bu kimi protokollar və interfeyslər dəstəklənir. Bu məlumatlar konkret aktivlərlə əlaqələndirildikdə, bank işlərin planlaşdırılması, xərclərə nəzarət və infrastrukturunun etibarlılığının qiymətləndirilməsi üçün aktual əsas əldə edir.
Sərfiyyat materialı siqnala çevrildikdə
Aktivlərin idarə edilməsinin ən əyani tapşırıqlarından biri sərfiyyat materialları ilə bağlıdır. Təsəvvür edək ki, on printerin işlədiyi bank mövcuddur. İl ərzində təşkilat adi uçotda xərcləri qeyd edərək müəyyən miqdarda kartric alır. Lakin printerlərdən biri digərlərinə nisbətən xeyli tez-tez kartric istehlak etməyə başlayır. Bu nə deməkdir?
Ehtimal ki, avadanlıq daha intensiv rejimdə işləyir. Ehtimal ki, texniki xidmət tələb olunur. Ehtimal ki, nasazlıq materialların artan sərfiyyatına səbəb olur. Və ya bəlkə də problem konkret filialda istismarın xüsusiyyətləri ilə əlaqədardır. Ümumi mənzərə olmadıqda rəhbər yalnız satınalmaları görür.
Aktivlərin idarə edilməsi sistemi sərfiyyat materiallarının sərfini konkret obyektlə, bölmə ilə, təmirlər tarixçəsi və yerinə yetirilmiş işlərlə əlaqələndirməyə imkan verir. Nəticədə anomaliyanı qeyd etmək, onun səbəblərini öyrənmək və məlumatlar əsasında qərar qəbul etmək imkanı yaranır. Bu, sadə xərc uçotundan səmərəliliyin idarə edilməsinə mühüm keçiddir. Özü də belə məntiq təkcə printerlərə tətbiq edilmir. O, ehtiyat hissələrinin, texniki materialların sərfiyyatının, mühəndis sistemlərinə xidmət resurslarının və digər obyektlərin təhlili üçün istifadə oluna bilər.
Müştəri xidmətlərinin əlçatanlığı: qurğular və infrastruktur
Bank üçün müştəri xidmətlərinin əlçatanlığı birbaşa əhəmiyyət daşıyır. Bankomatın, POS-terminalın, özünəxizləmə terminalının və ya şöbənin işini təmin edən avadanlığın nasazlığı bank xidmətinin əlçatanlığını məhdudlaşdıra bilər. Ona görə də belə aktivlərin idarə edilməsi problemin aradan qaldırılması üzrə bütün prosesi əhatə edir: müraciətin qeydiyyatı, icraçının təyin edilməsi, zəruri materialların müəyyənləşdirilməsi, işlərin yerinə yetirilməsi, müddətlərə nəzarət, nəticənin təsdiqlənməsi və xidmət tarixçəsinin saxlanılması.
ARMS müraciətlərin, işlərin, qəza müraciətlərinin, icraçıların, materialların idarə edilməsini və müddətlərə nəzarəti dəstəkləyir. Bu, xidmət prosesini pərakəndə hərəkətlər ardıcıllığı kimi deyil, vahid idarə olunan workflow (iş axını) kimi qurmağa imkan verir.
İri bank üçün xüsusilə vacibdir ki, xidmət prosesləri müxtəlif şablonlar üzrə təşkil edilə bilsin. Bankomatın xidməti, POS-terminalın yoxlanılması, yanğın siqnalizasiya sisteminin diaqnostikası və ya mühəndis avadanlığının təmiri müxtəlif prosedurlar tələb edir. ARMS təkcə problemi qeydiyyata almağa deyil, həm də onu müəyyən edilmiş proses üzrə aparmağa kömək edir.
Filialın mühəndis infrastrukturu da idarəetmə tələb edir
Bank şöbəsi çoxsaylı mühəndis sistemləri sayəsində fəaliyyət göstərir. Dəqiq soyutma, elektrik təchizatı və ehtiyat qidalanma, yanğın siqnalizasiyası və söndürmə, təhlükəsizlik sistemləri, server otaqlarının avadanlığı və digər komponentlər müntəzəm nəzarət və xidmət tələb edir. Bir çox işləri qabaqcadan, nasazlıq yaranmazdan əvvəl yerinə yetirmək lazımdır: reqlamentə uyğun olaraq filtrləri dəyişmək, avadanlığı verilmiş dövriyyə ilə yoxlamaq, ehtiyat qida mənbələrini sınaqdan keçirmək və prosedurların nəticələrini qeydə almaq.
Əgər belə proseslər əl ilə aparılırsa, təşkilat qaçılmaz olaraq buraxılmış işlər, məlumatların itirilməsi və infrastrukturun vəziyyətinin vahid mənzərəsinin olmaması riski ilə üzləşir. ARMS-də hər bir aktiv və ya aktivlər qrupu üçün müvafiq reqlamentlər, prosedurlar, məsul şəxslər və icra müddətləri təyin edilə bilər. İşlərin tarixçəsi sistemdə saxlanılır, rəhbərlik isə hansı tapşırıqların yerinə yetirildiyini, hansıların gecikdirildiyini və təkrar olunan problemlərin harada yarandığını təhlil etmək imkanı əldə edir. Reaktiv təmirlə həyat dövrünün idarə edilməsi arasındakı prinsipial fərq məhz burada büruzə verir.
SLA: təkcə işi yerinə yetirmək deyil, həm də bunu vaxtında etmək vacib olduqda
Bank infrastrukturunda təkcə müraciəti bağlamaq deyil, həm də bunu təyin olunmuş müddətdə etmək vacibdir. Əgər özünəxizləmə qurğusu nasazdırsa, elektrik təchizatı sisteminin işi pozulubsa və ya kritik avadanlığın bərpası tələb olunursa, reaksiya və bərpa vaxtı səmərəliliyin ayrı bir göstəricisinə çevrilir.
ARMS işləri müəyyən edilmiş müddətlərlə əlaqələndirməyə və SLA-nın yerinə yetirilməsinə nəzarət etməyə imkan verir. Sistem işi kimin yerinə yetirdiyini, hansı resurslardan istifadə olunduğunu və problemin aradan qaldırılmasına nə qədər vaxt sərf edildiyini qeydə alır. Bu, təkcə yerinə yetirmə faktını deyil, həm də istismar prosesinin keyfiyyətini qiymətləndirməyə imkan verir.
Məsələn, əgər texniki xidmət müəyyən növ nasazlığı yarım saata aradan qaldırmalıdırsa, faktiki olaraq isə iş 3 saat çəkirsə, belə fərq analitikada görünən olur. Rəhbər gecikmələrin harada yarandığını, hansı proseslərin optimallaşdırılma tələb etdiyini və resursların nə dərəcədə səmərəli istifadə olunduğunu başa düşə bilər.
Özü də söhbət təkcə əməkdaşların qiymətləndirilməsindən getmir. SLA-nın pozulması zəruri ehtiyat hissələrinin olmaması, avadanlığa girişin çətinliyi, qeyri-kafi hazırlıq və ya digər amillərlə əlaqədar ola bilər. Sistem problemi görmək imkanı yaradır, onun səbəbləri isə artıq ayrıca təhlil tələb edir.
İnkassasiya və nəqliyyat: hərəkətdə olan aktivlər
Bank infrastrukturu fiziki şöbələrlə məhdudlaşmır. İnkassasiya və digər əməliyyat tapşırıqları üçün istifadə olunan nəqliyyat vasitələri mühüm rol oynayır. Onların da həyat dövrü, reqlament işləri, təmiri, sərfiyyat materialları və istismar tarixçəsi var.
Nəqliyyat halında xidmətin müntəzəmliyi, yürüşə nəzarət, nəzərdə tutulmuş prosedurların yerinə yetirilməsi və komponentlərin vaxtında dəyişdirilməsi xüsusilə vacibdir. Əgər texniki xidmət reqlament pozulmaqla həyata keçirilirsə, bu, risklərin artmasına və əlavə xərclərə səbəb ola bilər.
Aktivlərin idarə edilməsi sistemi obyekti onun texniki xüsusiyyətləri, işlərin tarixçəsi, xərcləri və məsul şəxslərlə əlaqələndirərək nəqliyyata təşkilatın ümumi rəqəmsal modelinin bir hissəsi kimi baxmağa imkan verir. Özü də uçotun dərinliyi təşkilatın özü tərəfindən müəyyən edilir. Bir ssenari üçün bütövlükdə nəqliyyat vasitəsinə nəzarət etmək kifayətdir. Digər halda isə ayrı-ayrı komponentləri və əlaqəli obyektləri özündə birləşdirən daha ətraflı struktur tələb oluna bilər.
Rəhbər üçün vahid mənzərə
Aktivlərin idarə edilməsinin əsas dəyərlərindən biri odur ki, məlumatlar ayrı-ayrı bölmələr və sənədlər arasında paylanmış olmaqdan çıxır.
Rəhbər aşağıdakıları görmək imkanı əldə edir:
- hansı aktivlər istismardadır;
- hansı işlər planlaşdırılıb;
- hansı təmirlər yerinə yetirilir;
- xidmət nə qədər vaxt aparır;
- hansı materiallar sərf olunur;
- hansı obyektlər daha tez-tez sıradan çıxır;
- harada müddətlər pozulur;
- hansı proseslər diqqət tələb edir.
Bu, artıq sadəcə avadanlıq siyahısı deyil. Bu, faktiki məlumatlar əsasında qərarlar qəbul etməyə imkan verən idarəetmə mənzərəsidir. Məsələn, əgər bir filial müəyyən avadanlığın xidmətinə digərlərinə nisbətən mütəmadi olaraq daha çox vəsait xərcləyirsə, sistem belə fərqi aşkar etməyə kömək edir. Bundan sonra səbəbi müəyyən etmək üçün təmirlər tarixçəsini, istismar şərtlərini və sərfiyyat materiallarını öyrənmək olar.
Digər halda təhlil göstərə bilər ki, müəyyən növ nasazlıq həddindən artıq tez-tez təkrarlanır. Onda rəhbərlik reqlamentin dəyişdirilməsi, avadanlığın modernləşdirilməsi və ya xidmət prosesinə yenidən baxılması üçün əsas əldə edir.
Süni intellekt: məlumatların axtarışından tövsiyələrə qədər
Müasir korporativ sistemdə aktivlərin idarə edilməsi tədricən ənənəvi interfeyslər və hesabatlar hüdudlarını aşır, buna görə də ARMS süni intellektin bir neçə istiqamətdə tətbiqini nəzərdə tutur.
Birincisi – məlumatlarla intellektual qarşılıqlı əlaqədir. İstifadəçi problemi adi dildə təsvir edə bilər, sistem isə müvafiq məlumatı tapmağa kömək edir. Bu, məlumatların müxtəlif dillərdə, müxtəlif işarələrlə və terminologiya ilə daxil edilə biləcəyi iri təşkilatlarda xüsusilə vacibdir. Bank üçün belə ssenari nasazlıqlar, avadanlıq, təmirlər və xidmət reqlamentləri haqqında məlumatların axtarışı zamanı faydalı ola bilər.
İkinci istiqamət – istismar tarixçəsinin təhlili və anomaliyaların aşkar edilməsidir. Əgər konkret aktiv həddindən artıq tez-tez sıradan çıxırsa, əgər müəyyən iş adəti üzrə modeldən kənarlaşma ilə yerinə yetirilirsə və ya avadanlıq artıq xidmətdən keçməli idisə, Sİ belə situasiyaları aşkar etməyə və sonrakı təhlil üçün tövsiyə formalaşdırmağa kömək edə bilər.
Üçüncüsü – təbii dildən istifadə etməklə sistemdən məlumat almağa imkan verən Sİ-köməkçidir. Məsələn, rəhbər yaxın vaxtlarda təmirə ehtiyacı olan aktivlərin siyahısını istəyə, ay ərzində hansı işlərin yerinə yetirildiyini öyrənə və ya nasazlıqların aradan qaldırılma vaxtının nə üçün artdığını aydınlaşdıra bilər.
Burada başa düşmək vacibdir: süni intellekt idarəetmə qərarını əvəz etmir. O, məlumatları daha tez tapmağa, kənarlaşmaları aşkar etməyə və hərəkətlər üçün əsas formalaşdırmağa kömək edir.
Yerli işlənmə nə üçün vacibdir
Bank sektoru üçün məxfilik və korporativ məlumatlar üzərində nəzarət məsələsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İnfrastruktur, avadanlığın texniki vəziyyəti, daxili proseslər və xərclər haqqında məlumat həssas ola bilər. Ona görə də intellektual komponentlərin təşkilatın qorunan konturu daxilində yerləşdirilməsi imkanı mühüm amilə çevrilir.
ARMS öz LLM-indən (böyük dil modeli), on-premise quraşdırılmasından və təşkilat daxilində məlumatlarla işləməkdən istifadə etmək imkanı təqdim edir. Bu, süni intellektə yalnız kənar bulud servisi kimi deyil, həm də konkret təşkilatın tələblərinə uyğun işləyən korporativ sistemin komponenti kimi baxmağa imkan verir.
Yerli bazar üçün digər aspekt də vacibdir. ARMS Azərbaycanda “iLogic” şirkəti tərəfindən işlənib hazırlanıb və iri təşkilatların aktivlərin idarə edilməsi və istismar prosesləri tapşırıqlarına yönəldilib. Bu, yerli biznes xüsusiyyətlərini, dil mühitini, mövcud infrastrukturu və sifarişçinin tələblərini nəzərə alaraq həlli yaratmağa və uyğunlaşdırmağa imkan açır.
Bank infrastrukturunun vahid rəqəmsal modeli
Müasir bank – maliyyə əməliyyatlarının, müştəri qurğularının, İT-infrastrukturun, mühəndis sistemlərinin, nəqliyyat və əməkdaşların bir-biri ilə əlaqəli olduğu mürəkkəb sistemdir. Maliyyə ERP-si uçot və korporativ proseslərə cavabdehdir. CRM – müştərilərlə münasibətlərə. BI – analitikaya. IoT avadanlıqdan məlumat təmin edə bilər. Aktivlərin həyat dövrünü idarə etmək üçün bu məlumatları real işlər və istismarla əlaqələndirən ayrıca səviyyə lazımdır. Bu rolun ARMS tərəfindən yerinə yetirilməsi nəzərdə tutulur.
Sistem aktivləri, reqlamentləri, müraciətləri, təmirləri, materialları, icraçıları, sənədləri və analitikanı vahid rəqəmsal mühitdə birləşdirməyə imkan verir. Mövcud korporativ sistemlərlə inteqrasiyalar sayəsində isə o, bankın ümumi İT-arxitekturasının bir hissəsinə çevrilə bilər. Nəticədə təşkilat avadanlığın pərakəndə nəzarətindən infrastrukturun sistemli idarə edilməsinə keçmək imkanı əldə edir.
Bank maliyyəni bir sistem vasitəsilə idarə edə bilər, lakin onun fiziki və texnoloji infrastrukturu öz rəqəmsal modelini tələb edir. Və bank nə qədər böyükdürsə, onun filial şəbəkəsi nə qədər genişdirsə və gündəlik işdə bir o qədər çox aktiv iştirak edirsə, təşkilatın nəyə sahib olduğunu deyil, həm də bütün bunların necə işlədiyini görmək bir o qədər vacibdir.
Lakin aktivlərin vahid rəqəmsal modeli – idarəetmənin növbəti səviyyəsi üçün yalnız əsasdır. Avadanlığın vəziyyəti, təmirlər və istismar haqqında məlumat toplamaq kifayət deyil: bu məlumatlarda qanunauyğunluqları tapmağı, anomaliyaları aşkar etməyi və problemin harada yarana biləcəyini əvvəlcədən başa düşməyi öyrənmək qat-qat vacibdir.
Aktivlərin idarə edilməsinə süni intellekt məhz burada gəlir – dəbli texnoloji təbəqə kimi deyil, xərclərin, risklərin və əməkdaşların yükünün azaldılması aləti kimi. Silsilənin növbəti məqaləsində biz Sİ-nin reaktiv təmirdən proqnozlaşdırmağa necə keçməyə kömək etdiyini nəzərdən keçirəcəyik: intellektual axtarış və nasazlıqlar tarixçəsinin təhlilindən tutmuş Sİ-köməkçiyə və təbii dildə sistemə sorğulara qədər. Yerli LLM-lər və qapalı kontur daxilində Sİ-nin işi – banklar, dövlət təşkilatları və kritik vacib və məxfi məlumatlarla işləyən digər strukturlar üçün xüsusilə vacib olan yanaşma haqqında ayrıcalıqla danışacağıq.
